Tâm lý học đường và các hoạt động sư phạm



TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG SƯ PHẠM

J.P. ORLIAGUET
Trường ĐH Tổng hợp Mandès France
Giám đốc Trung tâm Đào tạo các nhà Tâm lý Học đường

  Mục đích của bài này nhằm nói lên vai trò của khoa tâm lý học đường trong các trường lớp bằng cách nhấn mạnh vào hai điểm sau đây:

  1. Hoạt động của các nhà tâm lý trong nhà trường có tác dụng nâng cao chất lượng học tập của học sinh, nhất là đối với những trẻ có khó khăn về học tập

  2. Khoa tâm lý học đường có một thiên hướng mở rộng hơn, vạch hướng cho hoạt động sư phạm của các thầy cô giáo thông qua việc cung cấp những thông tin về mặt tâm lý của học sinh, tạo điều kiện thích nghi hóa nội dung giảng dạy theo các khả năng của trẻ.

Tại Pháp, nội dung các hoạt động này được quy định nhằm vào hai hướng chính:

  1. Tác động vào các trẻ có khó khăn - Đó là phần chính yếu trong công việc của các nhà tâm lý học đường:

  2. Tham gia với các thầy cô giáo, giúp các thầy cô giáo soạn thảo dự án sư phạm

 

TÁC ĐỘNG VÀO NHỮNG TRẺ CÓ KHÓ KHĂN

Trong trường học, các giáo viên có thể nhờ tới nhà tâm lý học đường khi phát hiện trong lớp học có một học sinh bị khó khăn trong học tập. Việc tác động vào học sinh ấy nói chung sẽ bao gồm các công việc sau đây:

Phát hiện và trao đổi với thầy cô giáo

Trong bước thứ nhất này, nhà tâm lý trao đổi với giáo viên đã phát hiện ra đứa trẻ nhằm nắm bắt được tối đa những thông tin về các khó khăn của trẻ. Trong đa số trường hợp, trẻ thường được phát hiện có những khó khăn sau: bị vướng mắc khi học các môn tập đọc, tính toán, tập viết; trẻ cũng có thể bị rối loạn ngôn ngữ hoặc có khó khăn trong các hoạt động tâm vận động...

Tuy vậy, các giáo viên cũng có thể phát hiện ra những trẻ có vấn đề về hành vi ứng xử, chẳng hạn trong lớp trẻ không bao giờ ngồi yên, hay gây gổ với bạn, các trẻ thiếu tập trung chú ý, không chịu tham gia các hoạt động của lớp, hoặc thậm chí có những trẻ “chẳng nói chẳng rằng” gì cả. Tất cả các thông tin này đều quan trọng vì sẽ là căn cứ định hướng cho việc can thiệp tâm lý đối với trẻ.

Sau khi trao đổi, nhà tâm lý và giáo viên sẽ thông báo cho cha mẹ của trẻ biết về những khó khăn của con họ và cũng cho họ biết là cần phải tiến hành một cuộc khảo sát về tâm lý để có thể hiểu được nguyên nhân gây ra các khó khăn của con họ. Cần làm cho cha mẹ của trẻ chấp nhận việc khảo sát tâm lý, vì nếu họ từ chối thì nhà trường không thể thực hiện được các can thiệp đối với đứa trẻ.

Khảo sát tâm lý

Khi được cha mẹ của trẻ chấp nhận, nhà tâm lý sẽ bắt đầu khảo sát và đánh giá tâm lý cho trẻ. Buổi thăm khám thường phải mất đến một ngày. Nội dung khảo sát có thể bao gồm các kỹ thuật trắc nghiệm tâm lý để lập một bảng tổng kê về các khả năng của đứa trẻ. Các trắc nghiệm có thể giúp xác định khá chính xác những đặc điểm về tâm lý của trẻ trong nhiều lĩnh vực khác nhau, có liên quan đến nhân cách và mức độ phát triển của trẻ. Ưu điểm của các trắc nghiệm tâm lý là chúng dựa trên tất cả các kiến thức khoa học về tâm lý trẻ em. Mặt khác các trắc nghiệm cũng đã được hoàn chỉnh và chuẩn hóa sau khi thực hiện trên hàng ngàn trẻ em. Như vậy ta có thể căn cứ vào một trắc nghiệm tâm lý để biết được mức độ phát triển của một đứa trẻ, tức là thấy được đứa trẻ đó phát triển chậm hơn hoặc nhanh hơn so với một nhóm trẻ đã được lấy làm chuẩn. Các trắc nghiệm có thể khảo sát, đánh giá trình độ của trẻ trong các lĩnh vực khác nhau:

1. Xem xét trình độ học tập

Nhà tâm lý sử dụng những bài thử sức về các môn tập đọc, làm toán, tập viết... Bảng tổng kê đầu tiên này thường nhằm kiểm tra xem trình độ của trẻ có phù hợp với nhận xét của giáo viên hay không. Việc kiểm tra này là cần thiết vì có những giáo viên có chiều hướng đánh giá trình trạng học tập của trẻ quá nặng nề và không đúng mức. Nếu một giáo viên đòi hỏi quá cao thì đôi khi có chiều hướng “nói quá” về tình hình yếu kém của trẻ, và điều này cũng khá thường thấy.

2. Xem xét trình độ nhận thức

Cần xem xét tất cả các chức năng nhận thức, bao gồm cả các chức năng tri giác, trí nhớ, trí lực..., cần thiết cho việc thực hiện các hoạt động học tập. Trong khuôn khổ bài viết này, khó có thể trình bày đầy đủ các nội dung cần kiểm tra về mặt nhận thức cho trẻ. Tôi chỉ xin đưa ra hai ví dụ để giới thiệu các phương thức kiểm tra. Ta có thể nhằm vào một chức năng tâm lý chung có ảnh hưởng đến nhiều hoạt động học tập hoặc nhằm vào những chức năng có tác động kết hợp đến từng loại hoạt động học tập.

- Chức năng tâm lý chung có ảnh huởng trên nhiều loại hoạt động học tập: Ta có thể lấy ví dụ về cách nhận biết bên phải và bên trái. Đây là một vấn đề đã được ngành tâm lý nghiên cứu nhiều và rất dễ cho trẻ làm thử. Trắc nghiệm viên sẽ yêu cầu trẻ chỉ vào các bộ phận trên cơ thể hoặc các đồ vật trước mặt và cho biết cái nào bên phải, cái nào bên trái. Thông thường, trẻ 5-6 tuổi đã có được khả năng này. Những trẻ nào khó nhận biết phải-trái thường cũng sẽ gặp những khó khăn trong các hoạt động học tập. Khi tập đọc hoặc tập viết, những trẻ này thường đảo ngược thứ tự các chữ cái, khi học làm toán cũng có những khó khăn như thế: đảo ngược hoặc ghi sai vị trí các con số, vì vậy sẽ khó thực hiện đúng các phép tính số học. Thí dụ này là điển hình cho thấy việc nhận biết phải-trái có một chức năng tâm lý chung, có ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động học tập nào cần vận dụng chức năng này. Từ thí dụ này, ta thấy rằng cần phải tập trung rèn luyện cho trẻ cách nhận biết phải-trái hơn là vào các hoạt động học tập có khó khăn do kém nhận biết.

- Các chức năng có ảnh hưởng kết hợp trên cùng một hoạt động học tập: Ở đây xin nêu một thí dụ thường gặp trong lớp học: Học sinh phải lắng nghe giáo viên nói rồi ghi lại trên giấy. Nghiên cứu cho thấy hoạt động này phải cần đến nhiều chức năng:

* Học sinh phải nghe đúng lời giáo viên nói

* Sau đó, học sinh phải hiểu được ý nghĩa của những lời ấy – Điều này rất quan trọng vì cách viết các từ phụ thuộc vào việc hiểu được nghĩa của các từ.

* Rồi học sinh phải viết ra được những lời đã hiểu, như vậy, cũng phải có trí nhớ tốt về cách viết các từ.

* Cuối cùng, học sinh phải thực hiện các động tác của bàn tay để viết ra cho đúng.

Ta thấy rằng hoạt động học tập này đã huy động đến nhiều loại chức năng khác nhau: tri giác tai nghe, hiểu nội dung thông điệp, cách vạch các nét hình thành chữ viết, cách vận động bàn tay... Việc thực hiện sai hoạt động này có thể là do một hoặc nhiều chức năng trên bị yếu kém. Như vậy trong việc khảo sát tâm lý ta phải sử dụng từng kỹ thuật riêng cho từng chức năng. Ta sẽ không đi vào chi tiết nhưng cũng thấy được là cách thức chăm chữa cho một trẻ có khó khăn về tai nghe thì không giống với một trẻ kém trí nhớ.

3. Khảo sát về nhân cách

Sau khi đã khảo sát về trình độ nhận thức và khả năng học tập, hướng khảo sát sẽ nhắm vào các nét đặc trưng trong nhân cách của đứa trẻ, việc khảo sát đôi khi còn được gọi là việc khảo sát lĩnh vực cảm xúc, hoặc khảo sát trạng thái cân bằng của cảm xúc. Bước khảo sát này có tầm quan trọng hàng đầu vì học sinh học tập khó khăn không những do các nguyên nhân về tri giác, nhận thức, mà còn là do các nguyên nhân về cảm xúc. Một đứa trẻ vừa trải qua một sự kiện gay cấn trong gia đình có thể sẽ gặp khó khăn trong học tập, ít ra là trong một buổi học. Vậy khi giáo viên nhận thấy trẻ không học được thì cũng cần phải khảo sát về nhân cách của trẻ.

Cũng như trong phần khảo sát về nhận thức, tôi không thể trình bày đầy đủ về những gì có liên quan đến nhân cách của trẻ. Tôi sẽ chỉ đưa ra một vài thí dụ để minh họa. Các trắc nghiệm được sử dụng trong lĩnh vực này thường là các trắc nghiệm phóng chiếu. Một số trắc nghiệm nhằm đưa ra cho trẻ xem các hình ảnh thể hiện những cảnh sống đời thường (ở nhà, ở lớp học...) và cho trẻ mô tả.

Trong nhiều trắc nghiệm khác, ta có thể yêu cầu trẻ vẽ những cảnh sống đời thường. Mục đích của việc này là để xem trẻ có phản ứng như thế nào đối với các tình huống đó. Kết quả của nhiều công trình nghiên cứu đã cho thấy rằng qua các trắc nghiệm này, trẻ có chiều hướng thể hiện cách thức mà trẻ nhìn nhận về thế giới xung quanh, tức là “phóng chiếu” nhân cách của chính mình vào trong đó. Thí dụ một trẻ bị lo hãi hoặc đang có vấn đề về quan hệ với bố mẹ sẽ có chiều hướng đưa ra những câu trả lời làm bộc lộ các khó khăn ấy qua hình vẽ.

Ta thấy rõ đây là phần khảo sát tâm lý có nhiều khó khăn và đòi hỏi chuyên viên có nhiều kinh nghiệm lâm sàng.

Nhiều vấn đề khác cần xem xét

Khi phát hiện ra đứa trẻ có những dạng rối nhiễu đặc biệt (nghe, nhìn không rõ, vận động không ổn định, rối loạn về hành vi ứng xử...) ta cần cho trẻ khám thêm các chuyên khoa liên quan để bổ sung vào bản tổng kê về học tập hoặc về nhân cách của trẻ, thí dụ: khảo sát mức độ lĩnh hội ngôn ngữ, khảo sát mức độ phát triển tâm vận động... Trong trường hợp này, nhà tâm lý học đường có thể nhờ đến các cơ sở chuyên khoa bên ngoài nhà trường.

Đối với những trường hợp có vấn đề tâm lý trầm trọng (rối loạn nặng về tâm bệnh), ta có thể đưa trẻ đến một trung tâm chuyên khoa về tâm bệnh trẻ em để được chẩn đoán và trị liệu.

Khi vấn đề có liên quan đến y học, có thể đưa trẻ đến một trung tâm y tế chuyên khoa để khám tai, mắt, thần kinh...

Cũng có thể liên hệ một cơ quan hỗ trợ xã hội để giúp đỡ trẻ nếu vấn đề khó khăn của trẻ à do hoàn cảnh gia đình (bố mẹ nghiện rượu, nghiện ma túy, ngược đãi...). Các nhân viên công tác xã hội có thể đến gia đình để xem những khó khăn của trẻ có thực sự liên quan đến hoàn cảnh gia đình hay không.

Chăm sóc và trị liệu cho trẻ

Khi đã hoàn thành bản tổng kê, nhà tâm lý học đường sẽ gặp riêng các giáo viên và cha mẹ của đứa trẻ để cho họ biết các kết quả khảo sát. Khi đó, có thể có nhiều tình huống dẫn đến những cách chăm sóc và trị liệu khác nhau.

Tình huống thứ nhất – Đứa trẻ có những khó khăn mà nhà trường có thể giải quyết

Nếu trẻ có các khó khăn nhẹ (chẳng hạn khó khăn về tập đọc, ngôn ngữ, làm toán...), nhà tâm lý sẽ cùng với giáo viên tìm kiếm các phương pháp sư phạm có thể làm giảm bớt hoặc giải quyết dứt điểm tình trạng yếu kém của trẻ. Có thể cho trẻ làm những bài tập vừa sức hoặc giáo viên tìm cách thức đối xử với trẻ có xét đến các khó khăn về cảm xúc hoặc khó khăn trong quan hệ giữa trẻ với người khác (nhút nhát, lo hãi, khó khăn về gia đình...)

Nếu các khó khăn nghiêm trọng hơn, có thể chuyển giao trẻ cho một nhà giáo dục đã chuyên môn hóa và đang công tác tại trường. Khi ấy, trẻ sẽ rời khỏi lớp đang học để theo những buổi học cá nhân hoặc học trong những nhóm nhỏ 3-4 trẻ với nội dung có liên quan đến các hoạt động học tập. Những buổi làm việc này thường kéo dài khoảng nửa giờ hoặc một giờ, mỗi tuần 2-3 buổi. Chừng nào trẻ chưa hết khó khăn thì vẫn tiếp tục những buổi học như thế.

Tình huống thứ hai – Khi khó khăn của trẻ nhà trường không tự giải quyết được

Trong trường hợp này, trẻ có những khó khăn đặc thù cần đến sự can thiệp của một nhà chuyên môn thuộc lĩnh vực có liên quan. Trẻ cần phải được chuyển giao cho nhà chuyên môn ấy trị liệu bên ngoài nhà trường. Nếu có khó khăn vè ngôn ngữ, trẻ phải đến một nhà trị liệu ngôn ngữ; nếu có khó khăn về tâm vận động trẻ phải được chuyển đến một kỹ thuật viên tâm vận động; nếu trẻ có rối nhiễu về cảm xúc hoặc quan hệ, trẻ phải được tâm lý trị liệu... Cần chú ý là ngoài những buổi trị liệu theo chuyên khoa, trẻ vẫn cần đi học bình thường và chỉ vắng học để đi dự các buổi trị liệu ấy.

Nếu trẻ có những khó khăn nghiêm trọng tới mức không thể giữ lại tại trường, trẻ cần phải được gửi vào trong một cơ sở trị liệu chuyên môn hóa. Có nhiều loại cơ sở đa dạng: cơ sở trị liệu các tình trạng tâm bệnh nặng, các rối loạn nhận thức quan trọng (chậm phát triển), các khuyết tật giác quan (khiếm thị, khiếm thính...), các trường hợp có vấn đề xã hội (không gia đình hoặc gia đình tan vỡ...).

Khi đề cập đến vấn đề mang gửi nuôi[1], cần phải có sự đồng ý của cha mẹ và phải được một ủy ban chuyên môn phê duyệt. Ủy ban này bao gồm những thành viên có chức năng khác nhau như thanh tra giáo dục, hiệu trưởng nhà trường, nhà tâm lý học đường, nhà giáo dục chuyên môn hóa, y bác sĩ, bác sĩ tâm thần, nhân viên công tác xã hội...

Qua các phần đã trình bày ta thấy rằng những cách thức mà nhà tâm lý tác động lên trên đứa trẻ có khó khăn có thể rất đa dạng. Nhiệm vụ chủ yếu của nhà tâm lý là chẩn đoán các nguyên nhân gây nên những khó khăn cho việc học tập của trẻ và tìm ra được giải pháp thích hợp nhất. Ta cũng đã thấy rằng những giải pháp ấy có thể ở bên trong hoặc ở bên ngoài nhà trường, có thể cần hoặc không cần đến sự can thiệp của các trung tâm chuyên khoa... Cũng cần nêu lên một điểm quan trọng là kết quả của việc tác động tất nhiên phụ thuộc vào chất lượng của những người làm chăm sóc mà chủ yếu là chất lượng của cách thức làm việc theo nhóm liên chuyên ngành.

Giờ đây ta có thể thấy là nếu phần chủ yếu trong công việc của nhà tâm lý học đường là hỗ trợ cho những trẻ có khó khăn, những chức năng của nhà tâm lý cũng còn bao gồm việc tham gia cùng các giáo viên trong những vấn đề liên quan đến rèn luyện hoặc trong các dự án sư phạm.

Tham gia vỚi các giáo viên

Phần tham gia của nhà tâm lý học đường với công việc của các giáo viên bao gồm:

-          Xây dựng cac dự án hoặc các phương pháp sư phạm

-          Đánh giá về tâm lý và kết quả học tập của trẻ

Xây dựng các dự án hoặc các phương pháp sư phạm

Với kiến thức và trình độ được đào tạo, nhà tâm lý học đường có thể cộng tác với các giáo viên để bàn luận về cơ sở đúng đắn của một dự án hoặc một phương pháp sư phạm, một kỹ thuật rèn luyện hoặc về nội dung của một chương trình. Ta lấy thí dụ về việc giúp cho trẻ tập đọc chẳng hạn.

Hiện nay tại Pháp có nhiều trung tâm nghiên cứu cách dạy môn tập đọc, chủ yếu là cho các giáo viên và các nhà tâm lý học đường. Mục đích nghiên cứu nghiên cứu là nhằm hoàn chỉnh các phương pháp tập luyện để tránh các kết quả yếu kém. Những nhà tâm lý đóng góp vào phần kiến thức về tâm lý có liên quan đến lĩnh vực tập đọc như: nhận biết chữ cái bằng tri giác, xử lý ngữ nghĩa của các từ, trí nhớ từ, cách phát âm... Về phía các giáo viên, phần đóng góp là thuộc các kiến thức về sư phạm, các phương pháp và kỹ thuật ập luyện... Điều quan trọng cần nhớ là trong quá trình làm việc này, nhà tâm lý đóng góp phần lý luận theo chuyên ngành của mình và người giáo viên đưa ra những lý lẽ biện minh có liên quan đến ngành mình. Điều đáng lưu ý là một khi có sự cộng tác giữa giáo viên và nhà tâm lý thì các kết quả học tập của trẻ sẽ khá lên một cách rõ rệt.

Đánh giá về tâm lý và kết quả học tập của trẻ

Ngoài việc đánh giá những trẻ có khó khăn (như đã nêu trong phần trưóc), nhà tâm lý học đường còn có nhiệm vụ đánh giá trình độ của các trẻ cùng học một lớp. Công việc này thường được thực hiện vào cuối năm học, khi mà các chương trình giảng dạy gần kết thúc. Việc này nhắm đến một mục đích có hai mặt:

  1. Đánh giá kết quả đạt được của tất cả các trẻ về mặt học tập thường là thông qua các bài thi mà cả lớp cùng thực hiện. Nội dung các bài thi bao gồm các nội dung mà trẻ đã được học (học toán, ngôn ngữ, tập viết...). Các bài thi này đã được chuẩn hóa với hàng nghìn trẻ, như vậy có thể sử dụng để đánh giá trình độ học tập một cách khách quan. Các kết quả đạt được sẽ là căn cứ để đánh giá hiệu quả của các phương pháp sư phạm. Qua kết quả đánh giá có thể thấy là các phương pháp hoặc kỹ thuật sư phạm có thực sự giúp nâng cao trình độ của trẻ hay không.

  2. Mặt khác, qua việc đánh giá thường có thể phát hiện ra những trẻ có những yếu kém nhẹ vào cuối năm học, nhờ đó có thể có biện pháp dự phòng và nhanh chóng đặt vấn đề giúp đỡ cá biệt ngay từ đầu năm học mới.

Trên đây tôi đã trình bày các nhiệm vụ chính của những nhà tâm lý học đường và cách sắp xếp công việc của họ. Tuy nhiên cũng cần thấy rằng công việc đó có thể thực hiện dưới nhiều dạng tùy theo lĩnh vực cần can thiệp. Công việc đó không phải lúc nào cũng giống hệt như nhau, mà phải tùy theo trường học nằm ở khu vực thành thị hoặc nông thôn (có các tập quán học tập khác nhau), tùy theo trường học là trường tiểu học (mỗi lớp một giáo viên) hay trung học (mỗi lóp có nhiều giáo viên dạy các môn khác nhau), tùy theo trình độ văn hóa – xã hội của các phụ huynh, cũng như tùy theo độ tuổi của học sinh (chẳng hạn ở cấp trung học vấn đề quan trọng là hướng nghiệp cho học sinh).

Kết luận, dù có những khác biệt nêu trên, có thể nói rằng nhà tâm lý học đường có một vai trò quan trọng trong nhà trường, cả trong việc tác động tâm lý đối với những trẻ có khó khăn cũng như trong việc tham gia với các giáo viên. Ngay cả khi việc tác động tâm lý không phải lúc nào cũng đạt được kết quả, nhưng nói chung có thể thấy là một trường học có sự tác động của nhà tâm lý bao giờ cũng hoạt động tốt hon là một trường họ không có các nhà tâm lý tham gia.

Người dịch: Lưu Huy Khánh


Comments